Νεκρόπολη Εποχής Του Σιδήρου Αγίου Παντελεήμονα

Στο αμπελώνα που εκτείνεται ανάμεσα στις Λίμνες Βεγορίτιδα και Πετρών στα δυτικά του σημερινού οικισμού του Αγίου Παντελεήμονα και στην τοποθεσία που ονομάζεται Άγιος Γεώργιος, βρίσκεται το εκτεταμένο νεκροταφείο της Πρώιμης Εποχής Σιδήρου (1100 - 550 π.Χ.). Η νεκρόπολη εντοπίστηκε τυχαία στα τέλη του 19ου αι., κατά τη διάρκεια των εργασιών για την κατασκευή της σιδηροδρομικής γραμμής Θεσσαλονίκη - Μοναστήρι (Bitola). Η σημασία της ανασκαφής στα 1898-1899 από το Ρωσικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο Κωνσταντινούπολης είναι ιδιαίτερη, αφού αποτελεί μία από τις πρώτες ανασκαφές προϊστορικής θέσης στα Βαλκάνια.

Σύμφωνα με την ανασκαφική αναφορά που δημοσιεύτηκε από τους Ρώσους αρχαιολόγους, αποκαλύφθηκαν 376 κιβωτιόσχημοι τάφοι, με μονές ή πολλαπλές ταφές. Οι περισσότερες ήταν πλούσια κτερισμένες με μικροαντικείμενα (χάλκινα αγαλματίδια, μικρογραφικά αγγεία, στοιχεία καλλωπισμού κλπ) και κοσμήματα (πόρπες, περόνες, δαχτυλίδια, σκουλαρίκια, βραχιόλια) από χαλκό, σίδηρο, γυαλί, οστό, πηλό και σπανιότερα χρυσό. Από την κεραμική ξεχωρίζουν οι πρόχοι, τα μόνωτα και δίωτα κύπελλα, καθώς και ορισμένα αγγεία με αμαυρόχρωμη γραπτή διακόσμηση. Δυστυχώς, από τον πλούτο των ευρημάτων της πρώτης αυτής ανασκαφής τίποτε δεν έχει παραμείνει στην περιοχή, αφού κάποια βρίσκονται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Θεσσαλονίκης, ορισμένα στο Μουσείο Μπενάκη, ενώ το μεγαλύτερο μέρος των ευρημάτων βρίσκεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο Κωνσταντινούπολης.

Το 2001 ξεκίνησε η σύγχρονη φάση της αρχαιολογικής διερεύνησης και μελέτης της νεκρόπολης, η οποία διεξάγεται από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Φλώρινας. Οι έρευνες έχουν μέχρι σήμερα αποκαλύψει πλήθος νέων στοιχείων για τη νεκρόπολη, κυρίως για την έκταση, τη μορφή και τη χρονολόγησή της. Σύμφωνα με τις προκαταρκτικές ανασκαφικές αναφορές, το νεκροταφείο καλύπτει έκταση περίπου 25 στρεμμάτων και αναπτύσσεται σε 18 μικρούς και μεγαλύτερους κυκλικούς τύμβους, ομάδες δηλαδή ταφών, οι οποίες σε αρκετές περιπτώσεις ορίζονταν από λίθινο περίβολο και καλύπτονταν από χώμα. Χαρακτηριστικό των τύμβων είναι πως στο κέντρο τους τοποθετείται ένας τάφος με έναν ή περισσότερους νεκρούς, με τις υπόλοιπες ομάδες ταφών να αναπτύσσονται, μετά από έναν κενό χώρο, κυκλικά στην περιφέρεια του τύμβου. Οι τάφοι, εκτός από κάποιους λακκοειδείς, είναι κατά κύριο λόγω κιβωτιόσχημοι, με πλακαρές πέτρες στις πλευρές και στην κάλυψή τους. Σπάνια περιέχουν μόνο έναν νεκρό, αφού συνήθως εντοπίζονται περισσότεροι από έναν σκελετοί (ανακομιδές), οι οποίοι τακτοποιούνται με προσοχή μέσα στον τάφο.

Ο μεγάλος αριθμός των ταφικών τύμβων, η ποικιλία στις ταφικές πρακτικές, αλλά και το πλήθος και η ποιότητα των κτερισμάτων καθιστούν τη νεκρόπολη της Εποχής του Σιδήρου μοναδική στο βαλκανικό χώρο. Παρά τις διαταραχές από την αγροτική δραστηριότητα και τις απόπειρες αρχαιοκαπηλίας κατά το παρελθόν, από τις πολλές εκατοντάδες ασύλητους τάφους που διερευνήθηκαν αρχαιολογικά, προέκυψε ένας εξαιρετικά μεγάλος αριθμός κτερισμάτων από πηλό, χαλκό, σίδηρο, λίθο και σπανιότερα από χρυσό και ελεφαντόδοντο. Η κυριότερη κατηγορία ευρημάτων είναι η κεραμεική, με εκατοντάδες ολόκληρα ή αποσπασματικά σωζόμενα διακοσμημένα ή αβαφή αγγεία ποικίλων σχημάτων και μεγεθών, ενώ πολυάριθμα είναι τα σιδερένια και χάλκινα όπλα και εργαλεία. Τα κοσμήματα όλων των τύπων (δαχτυλίδια, βραχιόλια, περιδέραια), στολίδια και προσαρτήματα ενδυμάτων και κόμμωσης, σε συνδυασμό με την πολύ καλή διατήρηση των σκελετών, παρέχουν σημαντικά στοιχεία για την αποκατάσταση του τρόπου στολισμού του σώματος, της οργάνωσης της κώμης και της ενδυμασίας των ανθρώπων της εποχής. Ιδιαίτερα εντυπωσιακές είναι οι συχνές ταφές γυναικών, στολισμένες με διαδήματα και σύνθετα κοσμήματα, που συνιστούν πιθανές ενδείξεις για την ύπαρξη ιερατείου ή σύνθετης κοινωνικής ιεραρχίας.

Τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και το μέγεθος της νεκρόπολης οδηγούν τους ειδικούς στην υπόθεση ότι αυτή υπήρξε κοινός τόπος ταφής για περισσότερους από έναν οικισμούς της περιοχής, οι οποίοι αποτελούσαν κέντρα στρατηγικής ή εμπορικής σημασίας, με αρχαιολογικές ενδείξεις ότι, ο πλησιέστερος από αυτούς τους εκτεινόταν στην περιοχή που βρίσκεται ο σύγχρονος οικισμός του Αγίου Παντελεήμονα. Όσον αφορά στην οργάνωση της νεκρόπολης σε τύμβους, θεωρείται πως αυτοί αντιστοιχούν σε διαφορετικές γενιές ή «φυλές», με τα εξέχοντα μέλη τους, όπως «πρίγκηπες ή πριγκίπισσες», «ιερείς ή ιέρειες» να ξεχωρίζουν από αντικείμενα όπως όπλα, περίτεχνα διαδήματα, ζώνες και διπλούς πελέκεις που φανερώνουν την ξεχωριστή ταυτότητα των κατόχων τους και τη θέση τους στην κοινωνική ιεραρχία.

Σύμφωνα με τα ανασκαφικά δεδομένα, η νεκρόπολη άρχισε να χρησιμοποιείται τον 11ο αι. π.Χ. με συνεχόμενη χρήση για τουλάχιστον πέντε αιώνες, η οποία διακόπτεται ξαφνικά στις αρχές του 6ου αι. π. Χ. Οι ειδικοί συσχετίζουν το γεγονός αυτό με την ιστορική αφήγηση του Θουκυδίδη, σύμφωνα με την οποία οι Μακεδόνες της Κάτω Μακεδονίας κατέλαβαν την Εορδαία και σταδιακά υπέταξαν τα «έθνη» της Άνω Μακεδονίας κατά τα μέσα του 7ου αι. π.Χ. Ο αρχαίος ιστορικός μάλιστα αναφέρει πως οι Μακεδόνες εξόντωσαν τους γηγενείς κατοίκους της Εορδαίας, με όσους επέζησαν να διέφυγαν προς την Μυγδονία της Κεντρικής Μακεδονίας.

Πηγές 

Hammond, N. G. (1972). A History of Macedonia I, Historical Geography and Prehistory. Oxford. 

Heurtley, W. A. (1939). Prehistoric Macedonia. Cambridge University Press. 

Μακρίδης, Θ. (1937). Χαλκά Μακεδονικά του μουσείου Μπενάκη. Αρχαιολογική Εφημερίς 1937, 512-521. 

Μavrodakou, P. (2020). Early Iron Age grave finds from the tumuli cemetery of Agios Panteleimon (Pateli) at Amyntaio in western Macedonia. [Μεταπτυχιακή εργασία, Διεθνές Πανεπιστήμιο της Ελλάδας]. ΔΙΠΑΕ. 

Χρυσοστόμου, Π. (2001). Νομός Φλώρινας. Δήμος Αμυνταίου. Άγιος Παντελεήμονας. Αρχαιολογικό Δελτίο, 56-59, Χρονικά Β’ 3β (2001-2004), 385-387. 

Χρυσοστόμου, Π. (2002). Νομός Φλώρινας. Δήμος Αμυνταίου. Άγιος Παντελεήμονας. Αρχαιολογικό Δελτίο, 56-59, Χρονικά Β’ 3β (2001-2004), 434-436. 

Χρυσοστόμου, Π. (2003). Νομός Φλώρινας. Δήμος Αμυνταίου. Άγιος Παντελεήμονας. Αρχαιολογικό Δελτίο, 56-59, Χρονικά Β’ 3β (2001-2004), 466-469. 

Χρυσοστόμου, Π. (2004). Νομός Φλώρινας. Δήμος Αμυνταίου. Άγιος Παντελεήμονας. Αρχαιολογικό Δελτίο, 56-59, Χρονικά Β’ 3β (2001-2004), 507-511. 

Χρυσοστόμου, Π. (2008). Νομός Φλώρινας. Δήμος Αμυνταίου. Άγιος Παντελεήμονας. Αρχαιολογικό Δελτίο, 63, Χρονικά Β’ 2 (2008), 929. 

Χρυσοστόμου, Π. (2017). Νομός Φλώρινας: Προϊστορικοί χρόνοι. Στο Α. Βλαχόπουλος & Δ. Τσιαφάκη (Επιμ.),  Αρχαιολογία: Μακεδονία και Θράκη (σσ. 130-134). Μέλισσα. 

Περιοδικό Ελληνικό Πανόραμα  

https://elliniko-panorama.gr/amyntaio-florinas-enas-topos-me-polydiastati-goiteia/